“Монголын ард түмний түүх, соёлын дурсгалт зүйл, шинжлэх ухаан, оюуны өв төрийн хамгаалалтад байна” [Монгол улсын үндсэн хууль, 1992, 5] гэж үндсэн хуульд бий. Өвөг дээдсээс уламжлан ирсэн бидний хэл аялгуу маань Монголын төдийгүй нийт хүн төрөлхтөний оюуны соёлын салшгүй нэг хэсэг, үнэт өв мөн билээ. Энэ гариг дэлхий дээр маш олон хэл бий. Хэдэн зуун саяар тоологдох олон хүн ярьдаг том хэл байхад хэдэн арван хүн хоорондоо харилцдаг омог отгийн өчүүхэн хэл ч бас бий. Гэхдээ том жижгээс үл шалтгаалан хэл бүхэн чухал билээ. Хэл бүрийн цаана хүн төрөлхтөний соёл, түүх, урлаг, дуу хуур, аман зо...

Анд минь ганц шил юм хуваангаа гунигаа хуваалцъя

Алдаж өнгөрүүлсэн бүхнээ мартийлдаа

Ахин учрах учраас дурлалыг хараан зүхье

Алдаагаа ахин давтахгүй гэж хоёр биенээ хөөргий

Гудамжаар л дүүрэн малнууд

Гутлаа чирээд л тамхи татна

Гуйлагачин юм шиг гал асууна

Галгүй тамхичин байнаа байна анд минь цаашаа яръя

Нүүрээ сүрхий буджээ

Нүдэндээ бас давхраа хийлгэж

Нэг л сайхан хүүхнүүд гэнээ

Нэртэйгээр нь од гээд л ярих гээд байхын 

Хайран насаа bar-нд өнгөрөөгөөд

Халамцуухан буудалд хоноод л

Орохдоо хөнжлийх нь завааныг гайхчаад л

Гарахдаа хөлсөө гаргаж унтаж сэтгэлээ хангачаад л

Нөхөддөө баатар нэрийг зүүх гээ...

       Хүйтэн болохоор хүн болгон л гэр гэртээ бүгээд нэг тиймэрхүү уйтгартай санагддаг юм. Ер нь сүүлийн үед өвөл их удаан болдог болжээ. 10 сарын дундуур хүйтэрч шуурсан, өвөл эхэлсэн. Одоо 3 сар дуустал лав дулаарч өвөл дуусахгүй бололтой. Өвлийн сар 3 биш 6 болсон байх аягүй бол. Ойрноос жаахан урь ороод хааяа цас хайлчихсан нар шарж харагдах болж. Хаврын яг энэ үед нь ганц би ч биш хүн бүр л дуртай байдаг болов уу. Арван жилд байхад иймэрхүү гоё дулаавтар, цас хайлсан өдөр их гоё санагддаг байж билээ. Гадуур хүмүүс олон ч болсон юм шиг. Өвлийн хүйтэн салхи хөөн сэвэлзэх дулаахан салхи хаа...

Уул нь би гадаадад амьдардаг. Сүүлийн хэдэн жил ер нь ажил, сургалтынхаа шаардлагын дагуу англи дээр л юм бичээд байлаа. Одоогоос хэдэн сарын өмнөөс  Монгол дээр юм бичиж эхлээ л дээ. Яахав, зүгээр чат болон емайл-ээр латин үсгээр Монгол хэлээрээ юм бичиж байсан. Харин кириллээр бичихгүй ямар их удснаа, яагаад алдаагүй бичихгүй байж чадахаа болисноо эргүүцүүлэн бодсноор Монгол кирилл бичгийн дүрмэнд асуудал байгааг мэдэрч билээ.  

Ингээд өөрийн санал бодлоо бичье.

Хамгийн түрүүнд “Щ”  гэж нэг шог үсэг байна. Дуудахдаа Ш,Ч гэж дуудна. Би анх энэ үсэгтэй нэгдүгээр ангидаа бичиг үсэг сурахдаа л т...

Өнөөдөр амралтын өдөр, гэртээ гадаах хашааныхаа цасыг цэвэрлээд, хувцасаа угаагаад өнөөдөр ч ажил ихтэй байлаа. Сайхан зав гаргаад зурагтын суваг эргүүлж байсан чинь Армегддон гээд дэлхий үрүү солир ирж байдаг кино байдагдаа. Би Армегддоныг бараг 10 удаа үзсэн байхаа. Үзэх болгондоо сэтгэл хөдөлж инээж, уурлаж, бухимдаж, уйлж, сэтгэл хямраад нэг л сайхан жинхэнэ кино үзсэн юм шиг болдог байхгүй юу. Ихэнхдээл уйлна даа, гэрийнхнээсээ санаа зовоод нүдээ байн байн нухлаж, нулимсаа арчих жишээтэй. Kkkkkke. Заа тэр миний сэтгэл хөдлөлч яахав, гол нь Монголын кино урлагын салбарыг л ярих гээд байг...

 

Монгол улсын эрүүгийн, иргэний гээд хуулиуд бий. Хууль зөрчвөл ялтай. Мөн төрийн албан ёсны хэлний тухай хууль ч гэж бий. Харин энэ хуулийг зөрчвөл ялгүй. Монгол хэлний зөв бичих дүрэм нь бичигт үсэгт тайлагдсан хүмүүсийн дагаж мөрдөх бас л нэг хууль гэж хэлж болно. Зөв бичих дүрмээ дагадаггүй энэ байдал улам л нэмэгдэх болжээ. Тухайлбал ном, сонин, интернэтээр дүүрэн л “сургаал” гэдэг үгийг “сургааль” гэж буруу бичсэн нь олонтаа байна.

ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгээс гаргасан “Монгол хэлний дэлгэрэнгүй тайлбар толь”-д “сургаал” гэж “ямар нэгэн үзэгдлийн тухай онолын цогц, номлол, зааж зах...

Энэ тамхи гээч муухай хорыг бүхэл бүтэн 7н жил татсаны эцэст уг нь гарсан юмсан...Тамхинаас гарсан өнгөрсөн 4н сарын хугацаанд ёстой л нөгөө хүн төрхөндөө орно гэдэг шиг сайхан булцгар цагаан залуу болж байсан юмсан, даанч сүүлийн хэдэн өдөр бүүр яг анх орж байсан шигээ, татаагүйгээ нөхөж татаж байгаа юм шиг л арай дэндүү их татаж байнаа яах вэ? айн хүмүүсээ...10-н жилдээ ангийн ганц тамхи татдаггүй нь байлаа гэж...Тамхи татдаггүй байхад халаасанд өглөө байсан мөнгө хэвээрээ  л орой нь харидаг байлаа одоо тэгсэн яасан байхгүйээ хамаг мөнгөөрөө тамхи аваад л уурын зуух шиг л болчлоо...Өдөрт одо...

 

          Энэ дэлхийн хамгийн үнэ цэнэтэй зүйлүүдийг хаана хэрхэн ямар үнээр зарагдсанаар нь буюу хэдэн “ногооны” үнэтэй эд вэ гэдгээр нь эрэмбэлчихдэг амар арга бий. Уран зураг ч ялгаагүй уран бүтээлчийн нэрээс, бүтээлийн цуу дуулианаас болон үүх түүхээсээ болоод алдар нэр, үнэ өртгөөрөө янз бүр. Дэлхийн хамгийн үнэтэй зургууд гээд энд тэнд янз бүрээр үнэлсэн л дуулддаг. Тухайлбал, Леонардо да Винчийн алдарт “Жоконда”-г нэгэн даатгалын компани 100 сая доллараар үнэлсэн гэнэ. Харин үнэ цэнээрээ уран зургийн ертөнцөд толгой цохидог бүтээлтэй зураач бол Голландын алдарт зураач Винсент ван Гог...

 

Монгол улс ардчилал, чөлөөт нийгмийг сонгосон ерэн оноос хойш утга зохиол, уран зургийн ертөнцөд урьд өмнө хаалттай байсан сэдэв, арга барил бүхий бүтээлүүд “чөлөөлөгдөж”, уран бүтээлчид ч модернист хэмээх урсгалаар шүлэг зохиол туурвицгааж, зураачид ч чөлөөтэй үзэсгэлэнгээ гаргацгааж эхэлсэн юм. Одоо бодоход, хуучин дэглэм маань “социалист реализм” хэмээх ганцхан аргаар бүтээл туурвихыг уриалдаг, үүнийг нь бүх хүмүүс нэгэн утгаар адил ойлгох ёстой хэмээн тулгадаг, бусдаас арай өөрөөр сэтгэгчдийг дарамталдаг “бурангуй нийгэм” байжээ. Өөрсдийгөө “хөрөнгөтний бус замаар” явж байгаа, нөгөөдүүл...

Намайг бага байхад эмээ ээж маань сахилгагүйтээд байвал хадны мангаа чамайг ирээд аваад явчихна шүү гэж айлгадагсан. Балчир үедээ итгээд “Нэг тийм айхавтар амьтан байдаг юм байна. Томоотой байн, үгэнд орохгүй бол намайг аваад явчихдаг юм байна” гэж боддог байлаа. Сүүлд том болсон хойно эмээгээ тэгж хэлэхээр тохуу хийгээд, дүү нарыг минь тэгж айлгахын сонсохоор инээд хүрдэг байж билээ. 

Хожим Монголын түүхийг уншиж байхад бас нэлээн хадны мангаанууд манай түүхэнд хэрэглэгдэж байжээ.

XYII–р зууны үед Монгол орон ханлигууд, аймгуудын хэмжээнд бутарч сарнихад Монгол орныг хүч тү...